نقش پنجره چوبی در معماری

  • چهارشنبه 11 مهر 1397 ساعت 18:0

اخبار => چوبین سازه

پنجره، یکی از عواملی است که نقش مهمی در شکل دهی به بنا در معماری ایرانی دارد در ساختار پنجره بناهای سنتی ایرانی، توجه به ویژگی های فرهنگی از لحاظ نحوه ارتباط بصری و احساسی بین فضای داخل و خارج بنا، به خوبی رعایت شده است.
نقش پنجره چوبی در معماری

معماری در هر سرزمین و فرهنگی، از ویژگی های خاصی برخوردار است که هویت فرهنگی آن سرزمین را تعریف می کند. در این میان پنجره به دلیل اهمیتی که در رابطه با زندگی انسان دارد، بیشترین تأثیر را در انتقال پیام به عهده دارد. شکل و نقش پنجره چوبی در معماری متأثر از خانه است، یعنی مکانی که پنجره متعلق به آن است.

مفهوم نقش پنجره چوبی در معماری :

واژه پنجره در فرهنگ و زبان فارسی و در ادوار مختلف بر مفاهیم متفاوتی دلالت می کرده است. پنجره در انگلیسی  window و ریشه آن wind ، در اسپانیاییventana  و ریشه آن  viento  می باشد. ارتباط دیرینه زبان ها در اروپا نشان می دهد که کلمه باد منشا اصلی مفهموم لغت پنجره در این زبان است.

پنجره، یکی از عواملی است که نقش مهمی در شکل دهی به بنا در معماری ایرانی دارد در ساختار پنجره بناهای سنتی ایرانی، توجه به ویژگی های فرهنگی از لحاظ نحوه ارتباط بصری و احساسی بین فضای داخل و خارج بنا، به خوبی رعایت شده است. نقش پنجره چوبی در معماری سنتی ایرانی، بر اساس شرایط محیطی و اقلیمی هر بنا، فضاها دارای پنجره هایی با شکل، اندازه و ساختاری متنوع از لحاظ کارکرد بوده، که نام گذاری متفاوتی داشته اند می خواهیم بدانیم رابطه بین نام پنجره ها و کاربرد آنها چگونه بوده است

پنجره ها یکی از بخش های اصلی ساختمان هستند که وظیفه تأمین روشنایی داخل ساختمان درطول روز، تهویه هوا و دید به بیرون را فراهم می آورند.

نقش پنجره چوبی در معماری

در خانه های سنتی نقش پنجره چوبی در معماری به شدت تحت تأثیر نوع فضاهای خانه و نحوه ارتباط بصری، اجتماعی و احساسی قرار دارند و نقش بسزایی در تمام شئون زندگی دارند. بنابراین پنجره یکی از عناصر مهم معماری محسوب می شود. شکل و اندازه پنجره ها ماجرای طولانی دارد. در کلبه های بدوی یک بازشوی کوچک نقش ورودی، چشم انداز به جهان خارج، منبع نور و تهویه را بازی می کند. بعدها پنجره شیشه ای به ساکنان بنا امکان داد بدون قرار گرفتن در تاریکی، بتوانند آن را باز و بسته کنند. میزان نور رسانی پنجره ها در نزدیکی سقف بیشتر از نوررسانی آن در نزدیکی زمین است. از این رو اگر نیازی به تامین دید نبود پنجره ها در نزدیکی سقف قرار می گرفتند.

واژه هایی که برای انواع پنجره به کار رفته:

در اغلب زبان ها انواع پنجره نام های خاص دارند. در زبان انگلیسی، پنجره دولته قدی را  door window  آمده است. در زبان فارسی به این نوع پنجره، در پنجره گفته می شود. همچنین dormer   به پنجره ای گفته می شود که بر محفظه بیرون زده از سقف شیبدار نصب می شود. در پنجره، درهای چوبی دو لته ای که تنکه های بالایی آن باز باشد یا شیشه داشته باشد. پنجره های قدی دو لته مشبک پنجره های اتاق ها را معمولاً به این صورت می ساختند. پنجره ای که تا کف کشیده نمی شود و زیر آن دست انداز بسته است. دریچه خرد، دریچه، در و پنجره کوچک، روزنه، نورگیر یا هواکش کوچک. دریچه مشبک و سوراخ سوراخ آهنی یا چوبی که در دیوار اتاق یا جای دیگر کار بگذارند.

 

نقش پنجره چوبی در معماری

 

نقش پنجره چوبی در معماری

واژه پنجره از panjara   سانسکریت به معنای قفس گرفته شده است و در اردو pinjra  به همین معنی آمده است. واژه پنجره به معنای دریچه مشبک احتمالاً از قرن 4 به بعد وارد زبان فارسی شده است. و بعداً معنایی عام پیدا کرده است. 

دریزه، نورگیر و هواکش سه دری، اتاقی که سه در دارد، پنجره سه تایی، اتاقی که سه لنگه در ارسی دارد ( منظور پنجره ارسی سه در بوده است. اتاقی که برای خوابیدن استفاده می شده )

بالنگانه، بالگانه یا بالکانه، دریچه یا پنجره ای است که از میله های فلزی درست کنند. بالکانه، دری کوچک بود در دیوار که از پس آن پنهان به بیرون نگرند.

در ظاهر، نقش پنجره چوبی در معماری با سه کار شناخته می شود :

  • نور رسانی.
  • تأمین دید.
  • پیوند درون و بیرون.

 در بناهای مذهبی مانند مساجد و بازارها نقش پنجره چوبی در معماری بیشتر برای نوررسانی طراحی می شوند.
در بناهای مساجد نقش پنجره چوبی در معماری به منظور دیدن، چندان معنایی نمی یابد و نور مورد نیاز توسط روزن هاییکه در کلاله و یا شانه طاق ها قرار دارند، تأمین می شود. مسجد مکان عبادت و رها کردن ذهن از جهان مادی و پیوستن آن به عالم ربانی است پس نیازی به پنجره برای دیدن نیست، چون هرچه دیدنی است به جهان مادی تعلق دارد. در مسجد اندیشه در جهانی روحانی که مکان و زمانی دیگر دارد سیر می کند.
خانه در عین حال، مکان زندگی در این جهان است. باید بتوان از پنجره هر خانه آهنگ تغییر فصول آب و هوا را دید، تغییر شب و روز را درک کرد. باید بتوان دور دست را دید، بنابراین در خانه است که پنجره معنی پیدا می کند.

پنجره های دو لته 

پنجره های عمودی دو لته هنوز هم در خانه های ایرانی پیام آور سنت های دیرینه است و مهمتر نقش نمادین و نقش پنجره چوبی در معماری آن در فرهنگ ادبیات ایرانی است.

موضوع با اهمیت دیگری در مورد نقش پنجره چوبی در معماری ، جلوه بصری آن از بیرون ساختمان است. در مناطق گرم و مرطوب جنوب ایران، استفاده از شناشیل یا ایوانچه های بیرون زده از بنا به سمت کوچه که جداره های آن را با شبکه چوبی محصور میکنند که از بیرون دیده نمی شوند و هوا از میان آن عبور می کند.

تعریف ارسی و نقش پنجره چوبی در معماری :

ارسی، چیدمان چوب با شیشه‌های رنگی، یادگاری از روزگاران گذشته و الهام گرفته از نقوش اصیل اسلامی که در ساخت درها و پنجره بناها به کار می‌رفته و اکنون دیگر متداول نیست و تنها در خانه‌های بر جای مانده از قدیم دیده می‌شود، این سازه‌های اصیل چوبی هر چند در حال حاضر به‌دلایل مختلف دیگر ساخته نمی‌شوند اما در سرتاسر ایران اسلامی در شهرها و روستاهای قدیمی هنوز وجود دارند و زیباتر از آن هستند که با گذر زمان از یادها فراموش شوند.

 واژه « ارسی » در فرهنگ عمید به معنی دَر اتاقی است که بر روی حیاط باز می‌شود. و این نقش پنجره چوبی در معماری را بیشتر نمایان میکند.

« ارسی در یا پنجره کشویی بالا‌رویی است که به طور عمودی بالا و پایین برده می‌شود و عموماَ درگاه آن رو به صحن(حیاط) دارد. بدنه ارسی با چوب به شیوه منبت‌کاری و مشبک (گره‌چینی) و نقش‌های متنوع هندسی و گیاهی ساخته می‌شود و سپس درون شبکه‌های چوبی شیشه‌های رنگی کار گذاشته می‌شود. ارسی‌ها معمولاَ مستطیل شکل هستند و بخش فوقانی آن‌ها  را تا زیر سقف به شکل مستطیلی یا هلالی یا ضربی که با شیشه‌های رنگی زینت داده می‌شد، تکمیل می‌کرده‌اند. این گونه در و پنجره برای تنظیم و ملایم کردن نور در خانه‌های آفتاب‌گیر مناطق گرمسیری کاربرد وسیعی داشته و بسیار مناسب بوده است. ولیکن ساخت آن در سایر مناطق نیز کم و بیش رواج داشته است. ارسی معمولاً از 1 تا 6 لنگه ساخته می‌شده است و در بعضی مواقع در آن آیینه‌کاری نیز به کار می‌بردند»

 

نقش پنجره چوبی در معماری

 

تعریف گره چینی در نقش پنجره چوبی در معماری :

گره چینی به هنری ایجاد شده با قطعات برش خورده چوب و شیشه‌های رنگی در اشکال مختلف و متعدد الاجرا و وحدت‌گرای هندسی که به طور هماهنگ در یک کادر مشخص و تکرار شونده در کنار هم قرار گرفته باشند گفته می‌شود. در واقع هندسه نقوش و گره‌کشی جزء جدانشدنی این هنر به حساب می‌آید.

از بهترین نمونه‌های گره‌ چینی و « ارسی» در ایران می‌توان عمارت چهل ‌ستون، هشت ‌بهشت و خانه‌های تاریخی خانه اعلم، شیخ ‌الاسلام، سوکیاس در اصفهان و تعدادی از خانه‌های تاریخی کاشان همچون خانه طباطبائی‌ها، خانه عباسیان، خانه بروجردی‌ها و تعدادی دیگر از این انواع خانه‌ها در یزد و شهر‌های قدیمی ‌را نام برد.

هنر گره چینی هنری زیبا و اصیل است که به دلیل زحمت زیاد، هزینه زیادی هم در بر دارد و می‌توان نمونه‌های این هنر را که بر روی چوب انجام گرفته در اماکن متبرکه مانند آستان قدس رضوی و یا حرم شاه‌عبدالعظیم مشاهده نمود.

 

نقش پنجره چوبی در معماری

یراق آلات و نقش پنجره چوبی در معماری

یراق آلات در این نوع پنجره ها به گونه ای طراحی شده اند که محیط پنجره را احاطه می کنند، به راحتی قابل تنظیم هستند و از چهارجهت پنجره را قفل می نمایند. یراق آلات مورد استفاده بسیار مستحکم، وی در برابر خوردگی و زنگ زدگی بسیار مقاوم هستند، به طوری که به مرور زمان کیفیت خود را از دست نخواهند داد.

سایبان داخلی و خارجی در نقش پنجره چوبی در معماری 

ایجاد سایه بر روی پنجره ها مانع تابش مستقیم آفتاب به سطح شیشه می شود و در نتیجه حرارت ایجاد شده ناشی از تابش آفتاب در فضای پشت شیشه به شدت کاهش می یابد. مقدار کاهش به محل سایه ایجاد شده بستگی دارد. هنگامی که بر روی سطح خارجی شیشه سایه ایجاد شود، مقدار بسیار کمی از انرژی حرارتی خورشید به فضای پشت شیشه انتقال می یابد، ولی هنگامی که برای جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب به داخل از پرده کرکره داخلی استفاده شود، پرتوی مستقیم خورشید از شیشه عبور می کند و پرده کرکره را تحت تأثیر اثر حرارتی خود قرار می دهد و باعث گرم شدن فضا می شود. نتیجه آزمایش های انجام شده حاکی از آن است که سایبان خارجی تا 90 درصد و سایبان داخلی تا 25 درصد اثر حرارتی تابش آفتاب را کاهش می دهند. علاوه بر کنترل تابش مستقیم آفتاب به داخل، سایبان ها ممکن است اثرات دیگری از قبیل نور و تهویه طبیعی داشته باشند.

 

نقش پنجره چوبی در معماری


ارسال نظر

ارسال